-
1. Wat wordt er bedoeld met maatschappelijke organisaties?
-
Met maatschappelijke organisaties worden organisaties bedoeld die enerzijds gewoon een bedrijf zijn, bijvoorbeeld een ziekenhuis, maar daarnaast ook een voor iedereen zichtbare maatschappelijke meerwaarde bieden, in dit geval het verzorgen van zieken. Het zijn dus niet zomaar bedrijven, maar bedrijven met een duidelijke, maatschappelijke rol en functie.
Maatschappelijke organisaties zijn onder andere organisaties in onderwijs, zorg, sport en kunst en cultuur. Wat deze uiteenlopende sectoren met elkaar gemeen hebben is dat mensen die in die sectoren actief zijn, zich vaak sterk verbonden voelen met die sector. Mensen gaan ervoor, helemaal. Dat is de kracht van de sector, maar ook gelijk de zwakte.
Een voorbeeld? De directeur van een facilitaire dienst van een ziekenhuis die zegt dat hij niets met duurzaamheid heeft en er ook niets mee wil. ‘Kost alleen maar geld’, is zijn mening. Maar als dan wordt geopperd dat hij in dat geval dus wel zaken zal doen met schoonmaakbedrijven die werken met illegale medewerkers in slechte arbeidsomstandigheden en goedkope rommel, dan is het antwoord een verontwaardigd: ‘Nee natuurlijk niet!’.
Hij vindt het vanzelfsprekend dat hij alleen zaken doet met bedrijven die oog hebben voor mens en milieu, bedrijven die duurzaam werken dus. Alleen, hij wist niet dat dat ook duurzaam ondernemen is, dat 'duurzaam' over meer dan alleen voldoen aan milieuwetgeving gaat.
-
2. Waarom moeten maatschappelijke organisaties duurzaam ondernemen?
-
Een maatschappelijke organisatie heeft vaak meer impact op zijn omgeving dan men zich bewust is, zowel op het fysieke leefmilieu als op de sociale omgeving. Maatschappelijke organisaties bevinden zich in het hart van de maatschappij. Iedereen heeft ermee te maken. Dat betekent dat het bereik en daarmee de impact van maatschappelijke organisaties erg groot is. Ze vervullen een voorbeeldfunctie. En ze zijn per definitie op de toekomst gericht.
Het onderwijs levert bagage voor de toekomst, zorg richt zich op een zo lang en gelukkig mogelijk leven, sport op het zo lang mogelijk fit blijven en kunst en cultuur op eeuwige roem. Het zijn bovendien sectoren waarbinnen veel interactie tussen mensen plaatsvindt. Het zijn kloppende harten in de maatschappij waar iedereen zich op enigerlei wijze bij betrokken voelt.
-
3. Maar wat is dan duurzaam ondernemen?
-
Iedereen heeft tegenwoordig de mond vol van duurzaamheid. Het begrip is inmiddels zo vervuild dat het alles lijkt te omvatten en juist daardoor nietszeggend is geworden. Ik versta eronder dat een ondernemer een visie heeft op waar hij met zijn bedrijf naar toe wil, waar hij nu en straks wil staan, met respect voor de fysieke en sociale omgeving. Een bedrijf waarin niet alleen ruimte is voor marktdenken, maar in de totale bedrijfsvoering ook oog is voor mens en milieu. Een bedrijf dat werkelijke meerwaarde biedt aan zijn klanten. Een bedrijf waarvan men zegt: fijn dat dat bedrijf er is! Dat is duurzaam ondernemen, ook wel maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) genoemd. Eigenlijk is het gewoon bedrijfsmatig ondernemen met naast oog voor winst oog voor mens en milieu, met een balans tussen de drie P’s: People, Planet en Profit.
People, planet, profit
People gaat over sociaal welzijn hier en daar. Rechtvaardige verhoudingen tussen mensen en eerlijke kansen voor (groepen van) mensen is een belangrijke voorwaarde om in samenlevingen en menselijke verbanden tot duurzame ontwikkeling te komen.
Planet gaat over de milieukwaliteit. Natuur en milieu kunnen niet onbeperkt worden belast door aantasting, uitputting van grondstoffen en vervuiling. Op enig moment dreigt een situatie waarbij de ecologische basis voor het bestaan van huidige of toekomstige generaties, hier of elders, in het geding komt.
Profit ten slotte gaat over winst en het creëren van meerwaarde. Bij economische activiteiten (productie, diensten) gaat het om meer dan financieel rendement. Van belang is om met de levering van producten en diensten bij te dragen aan maatschappelijke welvaart en welzijn – het gaat om winst en waarden.
Als de 3 P’s in balans zijn leidt dat tot een duurzame ontwikkeling. Duurzaam ondernemen wordt zichtbaar in de manier van kijken en handelen voor mens, milieu en markt in alle bedrijfsactiviteiten.
-
4. Gaat duurzaam ondernemen alleen over bedrijfsmatig ondernemen?
-
Voor alle duidelijkheid: duurzaam ondernemen gaat niet alleen over bedrijven. Eigenlijk is duurzaam ondernemen gewoon ondernemend bezig zijn, maar dan wel met de blik ver opzij en vooruit. Dat kan beroepsmatig, maar dat kan ook als vrijwilliger. Het hangt van de positie af van degene die onderneemt.
Duurzaam ondernemen betekent eigenlijk niets meer en minder dan dat er net iets verder wordt gekeken dan de neus lang is. Om helder te maken wat we bedoelen met duurzaam ondernemen in maatschappelijke organisaties, noem ik hieronder drie voorbeelden van duurzaamheid in een maatschappelijke sector.
-
5. Kan sport duurzaam?
-
Juist de sport kan worden verduurzaamd! Sport vervult namelijk een sterke, sociale, verbindende rol in de maatschappij. Bijna iedereen doet wel op een of andere manier aan sport, passief of actief. Dat betekent dat sport niet alleen heel veel mensen bereikt, maar ook dat sport voor velen een voorbeeldfunctie vervult. Ik zeg altijd: al gooit u maar één zonnepaneeltje op het dak van de kleedkamer bij de voetbalclub. Zelfs al doet-ie het niet, u straalt als club wat uit! Maar er is meer, veel meer mogelijk in een sportclub. Een paar voorbeelden:
-
Hoe zit de sportaccommodatie in elkaar? Welke materialen zijn bij het bouwen gebruikt? Er zijn tegenwoordig prachtige voorbeelden van duurzaam gebouwde stadions. Maar ook voor de gewone sportclubs, de amateurclubs, is duurzaam energie en waterverbruik interessant. LED-lampen in de veldverlichting bijvoorbeeld besparen veel geld.
-
Waar is het sportmateriaal van gemaakt? Wist u dat er al gecertificeerde rubberen basketballen en voetballen bestaan?
-
Het volgende aandachtsgebied: de sportkleding! De schoenen van een bepaalde fabrikant? Het voetbalshirt? Is daar kinderarbeid aan te pas gekomen? Is de kleding zo goedkoop mogelijk in fabrieken geproduceerd die het niet zo nauw nemen met arbeidsomstandigheden en de bescherming van het milieu? Wist u trouwens dat het Nederlands elftal tijdens de laatste wereldkampioenschappen voetbalde in shirtjes van gerecyclede petflessen? De fabrikant heeft dertien miljoen gebruikte PET-flessen verwerkt bij het maken van de shirts. Naar verluidt zitten de shirts van PET-flessen lekkerder dan de oude en zijn ze ook lichter.
-
Weer een heel ander aspect van duurzame sport is de strijd voor gezond, liefst biologisch voedsel in kantines, de strijd tegen obesitas. Waarom bieden kantines niet meer gezond vers voedsel aan in plaats van gebakken frituur of in plastic verpakte gevulde koeken?
-
Ook transport is een belangrijk item. Waarom moet altijd alles in zoveel mogelijk auto's? Een keertje fietsen naar de buren? Of een elektrisch busje samen?
-
Last but not least, de sociale thema's. In hoeverre heeft de club aandacht voor het thema multiculturaliteit? Voor kansen voor 'mensen met een lastig lichaam' of voor mensen die leven in een sociaal isolement? Sporttoernooien speciaal voor buurtbewoners, een hockey clinic speciaal voor allochtonen, een groots opgezet toernooi waarvan de opbrengst naar een goed doel gaat, et cetera.
-
Duurzame sport kan ook heel spectaculair zijn. Wat te denken van de Zeeuwse zonnebootraces.
Duurzame sport kent dus vele gezichten. En het aantal voorbeelden van duurzaamheid in de sport neemt elk jaar toe. Duurzame sport gaat over nadenken, verbinden, durven en gewoon doen.
-
6. Hoe kan zorg worden verduurzaamd?
-
Een heel ander terrein is de zorg. Als we het over de zorg hebben, wordt meestal het bezoek aan de dokter en het ziekenhuis bedoeld. Maar zorg gaat natuurlijk veel verder. Bij het woord duurzaam wordt in de zorg meestal gedacht aan ‘lang voortduren’. Duurzame zorg wordt dan lang zorgen. Maar duurzame zorg gaat over meer: voorkomen, genezen en verzorgen, in die volgorde. De blik is immers gericht niet alleen op het oplossen van problemen nu, maar minstens ook op het voorkomen van problemen in de toekomst.
Kenmerkend voor de zorg ten opzichte van een commercieel bedrijf is dat winst vaak wordt aangewend voor het leveren van betere zorg. Het maken van winst is dus een middel en geen doel. Welke duurzaamheidsissues relevant zijn voor een organisatie wordt bepaald door de aard van de instelling in combinatie met het eigen karakter van de organisatie. Het begrip duurzaamheid moet eigenlijk elke keer weer van een abstract begrip vertaald worden naar de concrete situatie. Wat betekent het voor die instelling op dat moment in die omstandigheden? Hieronder licht ik twee terreinen van zorg er uit om aan te geven dat op elk terrein van de zorg andere accenten nodig zijn: de jeugdzorg en de ouderenzorg.
Duurzame jeugdzorg is nadenken over de toekomst van de kinderen. In wat voor wereld wilt u dat de kinderen terecht komen. Hoe wilt u dat hun wereld er straks uitziet en wat kun je daar nu aan bijdragen. Duurzaamheid gaat dan over duurzame ontwikkeling, een ontwikkeling waarbij voorzien wordt in de behoefte van de huidige generatie zonder daarmee voor toekomstige generaties de mogelijkheden in gevaar te brengen om ook in hun behoeften te voorzien” (Brundtland commissie).
Duurzaamheid in de jeugdzorg gaat over het bieden van optimale zorg in een zo vroeg mogelijke stadium om een zo groot mogelijk effect te bereiken in de toekomst. Door vroegtijdige diagnose van stoornissen in de ontwikkeling van het kind kan eerder bijgestuurd worden. Als ‘zorgkinderen’ eerder geholpen kunnen worden is de kans dat ze in hun natuurlijke habitat kunnen opgroeien groter. Duurzame jeugdzorg gaat dus veel verder dan aandacht voor afval en energie. Het gaat om het leveren van zorg gericht op de toekomst.
Kijken we naar de ouderenzorg, dan spelen daar vaak heel andere zaken. Hoe gaat u om met de wensen van ouderen van allochtone afkomst? Hoe gaat u om met ethische kwesties als euthanasie? In een zorginstelling voor ouderen spelen zaken als noodzakelijke opvang van urine in het afvalwater bij de bron om te voorkomen dat het met medicijnen vervuilde water in het oppervlaktewater terecht komt. In zorginstellingen wordt ook vaak veel gebruik gemaakt van disposables die misschien vervangen kunnen worden door duurzame alternatieven.
-
7. Hoe staat het ervoor met duurzaamheid in de kunst en cultuur?
-
De kunstsector staat aan de vooravond van een nieuwe tijd. Een tijd waarin financiële ondersteuning door de overheid niet langer een vanzelfsprekendheid is. Maar dat is niet de enige verandering waarmee de sector te maken krijgt. De omgeving verandert in hoog tempo. Kijk alleen maar naar het toenemend gebruik en belang van social media en het effect van globalisering. Wil de kunstsector duurzaam overleven, dan zal zij anders moeten gaan ondernemen. Duurzaam ondernemen.
Een goed voorbeeld van duurzaam ondernemen in de kunst is galerie Interart in Heeswijk, de eerste duurzame galerie van Nederland. Een prachtige beeldentuin en galerie waar u alleen al van de fraaie kunstwerken gaat watertanden.
Wat u als bezoeker niet ziet, is dat er achter de schermen intensief gewerkt wordt om de tuin ecologisch duurzaam te maken of te houden. Dat veel kunstenaars met duurzame materialen als hardsteen, brons, staal, keramiek en glas werken. Dat er geen pesticiden worden gebruikt. Dat er observatiekastjes zijn voor mezen om (schadelijke) insecten te vangen en met oorwormpotjes wordt luis biologisch bestreden. Het prieel wordt duurzaam verlicht met LED-lampjes, die in een tafelblad zijn opgenomen. En voor het elektrisch rijden worden er laadpunten aangelegd in de beeldentuin. Zomaar een voorbeeld van duurzaam ondernemen in de kunstsector.
Ook schouwburgen, theaters, muziekcentra, of musea kunnen de voorbeelden die hierboven beschreven staan, in hun bedrijfsvoering integreren.
-
8. Hoe kan ik zelf duurzaam ondernemen?
-
Vooropgesteld dat ik ervan overtuigd ben dat u op onderdelen allang duurzaam onderneemt, is het vaak handig om er eens even goed bij stil te staan. Want zoals gezegd, juist de zaken die u als ondernemer normaal vindt, herkent u vaak niet als duurzaam ondernemen. Het begint daarom door heel bewust met andere ogen naar uw eigen bedrijfsvoering te kijken. Zelf of, beter nog, samen met een deskundige van buiten. Mijn ervaring is dat iemand van buiten meer ziet, simpelweg omdat u als betrokkene de dingen die u vanzelfsprekend vindt niet (meer) opmerkt. Net als een vis het water niet ziet.
Door met een andere bril naar uw bedrijf te kijken, de bril met oog voor daar en later voor mens en milieu, ziet u dingen in een ander perspectief. Dat kijken gaat het makkelijkst aan de hand van een aantal 'kapstokken', aandachtsgebieden zogezegd. Aandachtsgebieden zijn thema's die aanknopingspunten bieden om later acties aan te koppelen.
Voorbeelden van aandachtsgebieden zijn energie & klimaat, biodiversiteit & natuur, financieel beheer, sociale diversiteit, omgevingsbewustzijn, communicatie & imago, duurzaam inkopen, catering, transport & mobiliteit, bouwen en onderhoud. Niet elk thema's is voor uw bedrijf even relevant. Kies om te beginnen de thema's die u aanspreken, de thema's die binnen uw bedrijf op belangstelling kunnen rekenen.
-
9. Welke thema's bieden aanknopingspunten?
-
Neem bijvoorbeeld het thema energie & klimaat. Probeert u eens antwoord te vinden op de volgende vragen: Hoeveel energie verbruikt u per jaar? Waar gebruikt u die energie voor? Maakt u daarbij alleen gebruik van fossiele brandstoffen? Kan dat ook anders? Hoeveel betaalt u per jaar aan energie? Wat zou het kosten als u overstapt op groene stroom? Hoeveel CO2-uitstoot zou dat schelen? Wat moet u eigenlijk als bedrijf (gaan) betalen voor het uitstoten van CO2?
Kortom, breng het energieverbruik en de effecten van uw verbruik op het klimaat in kaart. Inventariseer vervolgens welke alternatieve opties beschikbaar zijn voor úw situatie, voor úw portemonnee, per direct of in een latere fase. Vanuit het heldere beeld van de huidige situatie kunt u de koers bepalen naar een nieuwe situatie.
Een ander voorbeeld: duurzaam inkopen. Voor welke producten en diensten die u nu inkoopt, heeft u al duurzaamheidscriteria meegewogen? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom niet? Welke product(groep)en komen in aanmerking voor duurzaam inkopen? Wat zijn de eventuele meerkosten? Hoe zijn de leveringscondities? Voor elk thema dat u zo doorlicht, ontstaat een beeld waar uw bedrijf nu staat in zijn 'performance' van duurzaam ondernemen. Tegelijkertijd krijgt u zo ook inzicht in uw ambitie en uw wensen en (financiële) mogelijkheden.
-
10. Waar moet ik op letten als ik duurzaam wil gaan ondernemen?
-
Het allerbelangrijkste is het besef dat duurzaam ondernemen zoveel gezichten kent als er ondernemers zijn. Kijk maar naar de voorbeelden bij duurzame sport. Er bestaat geen pasklaar model dat voor elk bedrijf zo even hup toepasbaar is. Wat voor het ene bedrijf de meest logische aanpak is, kan voor een ander bedrijf desastreus uitpakken. De manier waarop u duurzaam onderneemt moet bij u en uw bedrijf passen. Wel zijn er een aantal spelregels te benoemen die voor vrijwel iedereen toepasbaar zijn. En die eigenlijk een open deur zijn, maar toch:
-
Duurzaam ondernemen gaat pas werken als iedereen mee doet, het moet als het ware in de genen van het bedrijf (gaan) zitten. Samen staat u niet alleen sterker, maar samen kunt u ook de energie beter richten en bundelen.
-
Meten is weten. Meten en weten maakt zichtbaar en concreet en dat motiveert. Weten hoe de vork in de steel zit is ook de basis om de koers en de volgende stap te bepalen.
-
Veranderen kost tijd en energie, beter stapje voor stapje dan grote stappen gauw thuis. Grote stappen beklijven niet, zo leert de praktijk. Beter telkens een stapje erbij en wat tijd om te beklijven en te nestelen.
-
Duurzaam ondernemen biedt een ander perspectief en een andere kijk op uw bedrijf, uw product, op de meerwaarde die u met uw bedrijf kan bieden. Kijk om u heen welke nieuwe kansen ontstaan door de andere manier van kijken, werken, de andere contacten et cetera.
-
Last but nog least: duurzaam ondernemen kent geen eindstation. U bent altijd onderweg. Inzichten veranderen, net als mogelijkheden of netwerken.
-
11. Hoe kom ik aan de benodigde kennis en contacten voor duurzaam ondernemen?
-
Het is al eerder gezegd, maar het snelst komt u op gang en aan de contacten, de benodigde kennis en netwerken door gebruik te maken van deskundige expertise, die ruim voor handen is. Op vrijwel elk deelterrein zijn meerdere (diepte-)deskundigen beschikbaar. Welke deskundigen u het beste kunnen helpen is afhankelijk van uw branche, uw wensen en mogelijkheden.
Vanzelfsprekend is er ook erg veel informatie beschikbaar in brochures, publicaties en op internet. Maar dat is wel een erg onuitputtelijke en brede bron waar u makkelijk in verdwaalt. Ik adviseer u om als eerste stap een quick scan uit te (laten) voeren waar uw bedrijf staat in relatie tot duurzaam ondernemen. Zo krijgt u snel een beeld wat er speelt, welke thema's het meest relevant of urgent zijn, of welke thema's juist de beste kansen bieden voor een voorsprong op uw concurrenten.
Aan de hand van het plaatje dat zo ontstaat kunt u (al dan niet samen met een externe deskundige) een plan van aanpak opstellen welke stappen u wanneer wilt gaan zetten en met welk doel. Betrek er al uw stakeholders bij! Duurzaam ondernemen doet u samen.