Voeding en milieu

Soja

Tamara Mohr is werkzaam als teamleider bij Both ENDS, een organisatie die organisaties uit ontwikkelingslanden ondersteunt. Ze is expert op het gebied van Soja.

Profiel

1. Wat is soja?

De meeste mensen denken bij soja aan de Aziatische keuken of aan soja als vleesvervanger. Minder bekend is dat soja gebruikt wordt voor de productie van 60-70% van alle producten die in de supermarkt liggen – van sauzen en snacks tot vlees en zuivel. Soja is na rijst, tarwe en maïs het meest geteelde gewas ter wereld en de productie ervan groeit snel.

Soja is een eenjarig gewas dat een eetbare boon oplevert met een hoog gehalte aan eiwitten (ruim 40%) en vetten (18%). Soja wordt geteeld in gematigde, subtropische en tropische klimaten, vooral in de Verenigde Staten, Brazilië, Argentinië, Paraguay, Centraal India en Noord-Oost China en in beperkte mate ook in Europa (Italië en Roemenië).
 

2. Waar wordt soja voor gebruikt?

Een pak sojabonen vind je niet in de supermarkt, maar in veel voedingsproducten zijn wel sojabonen verwerkt. Het meest herkenbaar zijn voedingsproducten als sojamelk, ketjap, tofu en andere vleesvervangers. Een klein deel van de sojabonen wordt verwerkt tot een heel scala aan producten van babyvoeding tot wasmiddelen en make-up.

Het grootste deel van de sojabonen wordt echter ‘gecrusht’ (uitgeperst), met als resultaat sojameel en sojaolie. Bijna alle soja die we in Nederland gebruiken wordt gevoerd aan varkens, kippen en koeien. De sojaolie wordt ook gebruikt voor menselijke voeding en steeds vaker als biobrandstof ter vervanging van diesel.

3. Wat is het probleem met veevoer en soja?

Voor de sojateelt worden in Zuid-Amerika grote oppervlakken tropisch bos en savanne gekapt. Soja is daarmee een hoofdoorzaak van vernietiging van de natuur geworden. De expansie van soja gaat eveneens gepaard met conflicten over landrechten, schending van arbeidsrecht, milieuvervuiling, bodemerosie, gezondheidsproblemen en verlies van lokale voedselzekerheid en werkgelegenheid in Zuid-Amerika.

• het veevoer dat nodig is om bijvoorbeeld een kilo kip te maken bevat naast andere ingrediënten ongeveer 1,3 kilo sojabonen. De sojaplanten die hiervoor nodig zijn nemen vijf vierkante meter grond in beslag. Voor elke kilo kip is dus alleen al voor de soja vijf vierkante meter grond nodig;

• voor het vlees dat Nederlanders eten zijn 700.000 voetbalvelden aan sojaplantages nodig. Daarnaast exporteren we ook soja, veevoer en vlees. In totaal gaat het om een gebied bijna zo groot als het landoppervlak van Nederland;

• kleine boeren en lokale gemeenschappen worden van hun land verdreven om plaats te maken voor grootschalige sojateelt;

• sojateelt genereert nauwelijks werkgelegenheid, tegelijkertijd zijn de arbeidsomstandigheden in sommige productiegebieden zeer slecht;

• soja wordt voor de export geproduceerd en draagt niet bij aan voedselproductie voor de lokale markt;

• negentig procent van alle soja wordt gebruikt in veevoer. Daarmee is zij een belangrijke motor achter de bio-industrie, een sector die ernstige milieuvervuiling en dierenleed veroorzaakt en bijdraagt aan een oneerlijke voedselverdeling;

• de aanleg en aanpassing van wegen, havens en waterwegen die nodig zijn om de enorme hoeveelheden soja te vervoeren hebben een negatieve impact op de natuur en mensen in de gebieden waar soja vandaan komt;

• het gebruik van genetisch gemanipuleerde zaden neemt hand over hand toe. Behalve dat genetische manipulatie een onberekenbare techniek is, stijgt hiermee nu al het gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Gevolgen zijn onder meer erosie, watervervuiling en gezondheidsproblemen.

4. Welke natuur wordt precies bedreigd?

Het Amazonewoud en de Cerrado. Het Amazonewoud herbergt de grootste verscheidenheid aan soorten ter wereld. In het tropisch regenwoud staan op één hectare grond (twee voetbalvelden) wel twee- tot driehonderd verschillende boomsoorten. De Cerrado is de meest soortenrijke savanne ter wereld. Er leven hier unieke zoogdieren zoals de reuzenmiereneter, de capibara (het grootste knaagdier ter wereld), het reuzengordeldier en de jaguar. Maar ook 550 vogelsoorten en 90.000 insectensoorten!
 

5. Wat heeft Nederland hier mee te maken?

Nederland is - na China - de grootste soja-importeur ter wereld en is als grote verwerker een belangrijke speler op de wereldmarkt.

De Nederlandse bio-industrie maakt op grote schaal gebruik van soja die in Zuid-Amerika wordt geproduceerd. Van alle geïmporteerde soja wordt negentig procent verwerkt in veevoer. Vooral vleeskuiken-, varkens- en rundveehouders profiteren van de goedkope import van soja.

Iedere Nederlander consumeert gemiddeld 84 kilo vlees, 182 eieren en 300 liter melk per jaar. Hiermee staat Nederland op de zevende plaats van de wereldranglijst van consumptie van vlees, eieren en zuivel. Om aan deze vleesconsumptie te voldoen, worden jaarlijks meer dan 250 miljoen dieren geslacht, ongeveer 15 per persoon. Terwijl wereldwijd een miljard mensen chronische honger lijden is de helft van de wereldwijde graanproductie en 70% van de sojaproductie bestemd voor vee.

6. Bestaat er ook goede soja?

Soja is op zich geen slecht gewas. Door de hoeveelheid die we gebruiken en het in beslag nemen van grondgebied dat beter voor natuur of voedselproductie gebruikt zou kunnen worden, is soja een probleem geworden. Dit zal voor een groot deel zo blijven, ook als deze enorme hoeveelheid soja onder ‘betere’ voorwaarden wordt geproduceerd. Daarom is het van belang dat er zowel gewerkt wordt aan het verminderen van de impact van sojaproductie als aan het vervangen van soja door andere gewassen en het verminderen van de (vlees)consumptie.

Omdat soja zo belangrijk is geworden zal het lastig worden te streven helemaal geen soja meer te gebruiken. Maar als we soja gebruiken, zou deze minimaal moeten voldoen aan strenge sociale en milieu-eisen. Soja die voldoet aan de zogenaamde Basel-criteria is het beste alternatief dat op dit moment beschikbaar is. De volgende merken maken gebruik van verantwoorde Basel-soja: Alpro Soja, Campina zuivel, Kwetters eieren, Natuurfarm de Boed eieren en varkensvlees van de boeren van De Hoeve (verkrijgbaar bij Keurslagers met het Milieukeur).

Op dit moment wordt er in een ronde tafel overleg (Round Table on Responsible Soy) tussen bedrijven en een aantal organisaties onderhandeld over principes en criteria waaraan ‘verantwoorde’ soja zou moeten voldoen. Dit is er vooral op gericht om de problemen die veroorzaakt worden zoveel mogelijk inzichtelijk en onder controle te krijgen. Deze soja is echter nog niet op de markt.

7. Biologisch vlees, is dat ook slecht voor het oerwoud?

Voor biologisch vlees wordt minder sojaveevoer gebruikt dan voor gangbaar vlees. Ook wordt het meeste voer geteeld zonder bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Helaas mag momenteel nog 10 procent niet biologisch voer worden gebruikt. Het is daarom niet uit te sluiten dat voor biologisch vlees ook foute soja wordt gebruikt. Gelukkig worden de eisen vanaf 2012 strenger. Dan moet 100 procent van het voer biologisch zijn. Het voer dat de dieren krijgen is wel gegarandeerd gentechvrij. Bovendien is biologisch vlees beter voor het dierenwelzijn en vaak veel lekkerder!
 

8. In vleesvervangers zit vaak soja. Is dat goed of slecht?

Voor het maken van vleesvervangers is vijf keer minder plantaardig materiaal zoals soja nodig dan voor het maken van vlees. Bovendien worden vleesvervangers gemaakt van soja die duurzamer is dan veevoersoja. Meer sojaproducten eten in plaats van vlees is dus goed.

9. Wat is de Nederlandse Sojacoalitie (NSC)?

Tien Nederlandse maatschappelijke organisaties hebben sinds 2004 de krachten gebundeld om een bijdrage te leveren aan het terugbrengen van de negatieve gevolgen van de productie, transport, verwerking en consumptie van soja. Zij dringen er bij relevante spelers zoals producenten, supermarkten, soja-verwerkende bedrijven op aan om hieraan bij te dragen. De organisaties die samenwerken zijn: Both ENDS, Cordaid, Fairfood, ICCO/Kerkinactie/BBO, Milieudefensie, Oxfam Novib, Solidaridad, Stichting Natuur en Milieu, IUCN NL, en WWF. De leden van de NSC werken hierin nauw samen met organisaties in sojaproducerende landen.
 

10. Wat doet de Nederlandse Sojacoalitie?

De NSC richt zich op een driesporenbeleid: de 3 V’s:

V - Verantwoorde sojaproductie: hierbij gaat het om het terugdringen en controleren van de negatieve impact van sojaproductie of het verbeteren van bepaalde aspecten van de huidige sojaproductie. Voorbeelden hiervan zijn beter management en het bieden van de mogelijkheid voor kleine boeren om gecertificeerde soja te produceren.

V – Vervanging: één van de belangrijkste toepassingen van soja is de verwerking ervan in veevoer. De activiteiten onder dit thema richten zich op het vervangen van soja in veevoer door andere ingrediënten die rijk zijn aan proteïnen. Bijvoorbeeld: (voor)onderzoek naar alternatieve voedselgewassen die in Europa geproduceerd kunnen worden. Door de vraag naar soja op deze manier te verminderen kan het hoofd worden geboden aan de dreigingen die het gevolg zijn van de expansie van de sojaproductie in Zuid-Amerika.

V – Vermindering: deze activiteiten richten zich op het verminderen van (vlees)consumptie. Aangezien soja voornamelijk wordt verwerkt in veevoer kan een verminderde consumptie van vlees bijdragen tot het terugdringen van de gevolgen van (de expansie van) sojaproductie. Een voorbeeld van activiteiten onder dit thema is het bewust maken van de consument met betrekking tot het verband tussen enerzijds het consumeren van vlees en anderzijds de sojaproductie in Zuid-Amerika. De activiteiten zetten ook een ander belangrijk gebruik van soja op de agenda, namelijk het gebruik ervan voor biodiesel. De leden van de Nederlandse Sojacoalitie zullen, in samenwerking met andere niet-gouvernementele organisaties, aandacht besteden aan deze kwestie met als doel ervoor te zorgen dat het gebruik van niet-duurzaam geproduceerd basismateriaal voor biodiesel wordt teruggedrongen.

Zoek in kennisbank

Aanmelden nieuwsbrief

Themasponsors Voeding en milieu