Voeding en milieu

Palmolie

Bas Geerts is voormalig Manager Roundtable Services bij UTZ CERTIFIED, een wereldwijd keurmerk voor landbouwgewassen. Hij is expert op het gebied van palmolie.

Profiel

1. Wat is palmolie?

Palmolie wordt gemaakt van olierijke vruchten die in grote trossen aan palmbomen groeien. Deze vruchten worden geperst, waardoor de olie vrijkomt (ruwe palmolie van het vruchtvlees, palmpitolie van de pit). Er zijn vele verschillende (meer dan 4.000!) palmolieboomsoorten, bijvoorbeeld de bij het grote publiek bekendere kokospalm. De palmolie komt van de oliepalm (Elaeis guineensis).
 

Vruchten van palmboom © Bas Geerts

2. Waar komt palmolie vandaan?

De palmolieboom, die gebruikt wordt voor de productie van palmolie, komt oorspronkelijk uit West-Afrika. Halverwege de 19e eeuw werd deze boom door de Nederlanders geïntroduceerd in Indonesië, waar de hoeveelheid bomen sterk in aantal toenam. Vandaag de dag komt zo’n 85% van alle palmolie wereldwijd uit Maleisië en Indonesië samen. Andere productielanden zijn o.a. Colombia, Brazilië en Ghana.

3. Waar wordt palmolie voor gebruikt?

Palmolie wordt door velen een wonder van de natuur genoemd, omdat het een zeer hoge oogst per hectare kent (hoogste van alle plantaardige oliën, tot wel 8 ton/ha/jaar) en bovendien door zijn eigenschappen voor vele doeleinden geschikt is.

Enkele toepassingen zijn o.a. als:

- bak-/frituurolie
- ingrediënt in shampoos, wasmiddelen en zepen
- ingrediënt in soepen, sauzen
- ingrediënt in bakkersproducten
- ingrediënt in verven
- (ingrediënt in) diesel
- biobrandstof voor energieopwekking

Veelal staat het op verpakkingen aangeduid als ‘plantaardige olie’.We consumeren dus vrijwel allemaal meerdere keren per dag palmolie zonder het te beseffen!

4. Wat zijn de negatieve aspecten van de teelt van palmolie?

Grootschalige ontbossing zorgt ervoor dat veel waardevolle natuur verdwijnt (ecologische impact). De verdrijving van lokale bevolking, die daardoor haar woonplaats en/of bron voor voeding en/of andere levensbehoeften verliest (sociale impact). In dit proces komen ‘land disputes’ vaak voor, waarbij bedrijven en overheden de rechten van de lokale bevolking schenden.

Een neveneffect van het ontbossen is dat er veel broeikasgassen welke opgeslagen zaten in bomen, planten en bodem (waaronder CO2) versneld vrijkomen. In veel gevallen worden bossen bovendien in brand gestoken om ze efficiënter te kunnen omvormen tot plantages
In het geval dat er veengronden worden ontbost, komt er nog veel meer CO2 (en andere broeikasgassen) vrij doordat het veen versneld uitdroogt en daarbij zeer grote hoeveelheden koolstof (C) die opgeslagen lagen in de bodem blootstelt aan zuurstof (O2), waardoor deze aan elkaar gaan binden en als CO2 de atmosfeer in gaan. Deze effecten van ontbossing maken dat Indonesië een van de grootste uitstoters is van CO2 in de wereld. Daarnaast komen op plantages ook nog vormen voor van dwangarbeid en andere sociale misstanden.
 

Palmolie plantage © United Plantations

5. Wat wordt er gedaan aan het adresseren van deze negatieve aspecten?

In 2004 is op initiatief van o.a. Unilever (als grootste mondiale gebruiker van palmolie) en het Wereld Natuur Fonds de RSPO opgericht. Deze Roundtable for Sustainable Palm Oil (www.rspo.org) kent inmiddels meer dan 400 leden, veelal grote bedrijven, wereldwijd. Het doel van dit multistakeholder proces is: promoting the growth and use of sustainable oil palm products through credible global standards and engagement of stakeholders.

Inmiddels (september 2009) is ongeveer de helft van het mondiale productievolume vertegenwoordigd als lid in de RSPO. Samen met andere ketenspelers als handelaren, banken, raffinaderijen, producenten van consumentenproducten, maar ook met Non-Gouvernmentele Organisaties (NGOs) als WNF en OXFAM-Novib zijn duurzaamheidscriteria opgesteld en zijn methoden ontwikkeld hoe deze olie naar eindmarkten kan worden getraceerd. Het is een proces waarbij vele verschillende stakeholders vele verschillende belangen hebben.

Toch kan worden gesteld dat er in een relatief korte tijd van 5 jaar aardig wat bereikt is:
- er is een duurzaamheidsstandaard in 2007 (goedgekeurd door de leden van RSPO)
- er zijn handelsmechanismen geïntroduceerd
- en er is reeds (september 2009) 5 a 10% van het mondiale productievolume gecertificeerd! Daarmee is de RSPO recordhouder in het snel opzetten en uitvergroten van een certificeringsprogramma gericht op duurzaamheid.

Er is ook kritiek op de RSPO en haar proces, maar met haar ambitieuze doel om de mainstream markt te transformeren in een tumultueus speelveld van vele uiteenlopende belangen, is dat ook wel logisch. De sector is volop in beweging en de voortgang is veelbelovend.

6. Wat kan ik als consument doen?

In je dagelijkse aankopen is het vrij lastig om geen palmolie te kopen, tenzij je ervoor kiest niets uit zakjes, pakjes of blikjes te consumeren, omdat daar immers veelal plantaardige oliën in verwerkt zijn. Maar als je verse producten consumeert, weet je vrijwel zeker dat je geen palmolie gebruikt. Wat je kunt doen is producenten van producten waarin plantaardige olie is verwerkt te vragen welke plantaardige oliën zij gebruiken in hun producten. En, als blijkt dat zij palmolie gebruiken, te vragen of zij al duurzaam geproduceerde palmolie gebruiken of een duidelijk plan hebben dat te gaan doen. Leden van RSPO zijn het vanuit hun lidmaatschap verplicht om publiekelijk te maken wat hun plannen zijn om duurzame palmolie te gaan gebruiken.

7. Palmolie wordt toch ook gebruikt als biobrandstof?

Dat klopt. Palmolie is geschikt voor vele doeleinden en inderdaad ook als biobrandstof. Zo kan het worden gebruikt als biodiesel in plaats van reguliere diesel en kan het gebruikt worden als brandstof ten behoeve van energieopwekking. Essent heeft dat bijvoorbeeld in het verleden een tijdje gedaan, maar heeft dat enkele jaren geleden beëindigd omdat zij toch meer onderzoek wilde doen naar de duurzaamheidsaspecten van het gebruik van palmolie als biobrandstof.

8. Is palmolie ongezond?

Palmolie wordt gebruikt in vele vormen. De ruwe palmolie en de palmpitolie worden geraffineerd naar vele verschillende half- en eindproducten. Net als bij andere plantaardige oliën bevatten sommige van deze producten verzadigde vetten en sommigen onverzadigde vetten. Er is dus niet zonder meer te zeggen of het gezond of ongezond is. Net als bij alle andere voedingsproducten geldt dat het van belang is met mate en gevarieerd te eten. Lichaamsbeweging is overigens ook een goed idee, bijvoorbeeld dansen bij een feestje van Monkey Business.

9. Zijn er alternatieven voor palmolie?

Ja, er zijn alternatieven voor palmolie. Dat is ook een van de belangrijkste redenen waarom op verpakkingen veelal de algemene aanduiding plantaardige olie staat. Op die manier kunnen inkopers en verwerkers van plantaardige oliën variëren vanwege bijvoorbeeld beschikbaarheid of prijs. Deze oliën worden veelal gekocht op basis van technische specificaties en doorgaans niet op wat er precies in zit. Vaak zien we daarom ook mixen van oliën in producten.

10. Is duurzame palmolie mogelijk?

Ja, duurzame palmolie is zeker mogelijk en de eerste tekenen zijn gunstig, maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat we nog een lange weg te gaan hebben.
Daarentegen sterkt het feit dat de vraag naar duurzame palmolie begint toe te nemen, er reeds een breed gedragen duurzaamheidsstandaard bestaat en dat er steeds meer plantages gecertificeerd worden op basis daarvan, mijn hoop.

Duurzaamheid is een proces. Een proces waarin we onszelf verplichten om ons continu te verbeteren. Nu we steeds meer bedrijven uit de palmoliesector actief zien participeren in de RSPO, is het moment daar. Een momentum waar we voorheen alleen maar van konden dromen!

Zoek in kennisbank

Aanmelden nieuwsbrief

Themasponsors Voeding en milieu